Het is je vast weleens opgevallen: het ene jaar zit je met Eerste Paasdag al in maart aan de paasbrunch, en het volgende jaar valt het feest pas eind april. Kerst staat keurig op 25 december, maar Pasen? Dat schuift maar heen en weer. Waarom valt Pasen anders dan andere feestdagen, steeds op een andere datum? Het antwoord is een fascinerende mix van astronomie, religie en eeuwenoude afspraken. En eerlijk gezegd is het minder ingewikkeld dan je misschien denkt.
Pasen is een zogeheten “bewegelijk feest”. Dat betekent dat de datum niet vaststaat, maar elk jaar opnieuw wordt berekend. De regel die daarbij hoort, klinkt als een raadsel: Pasen valt op de eerste zondag na de eerste volle maan na het begin van de lente. Klinkt omslachtig? Dat is het ook een beetje. Maar als je het stap voor stap bekijkt, wordt het logisch.
De lente begint astronomisch gezien rond 20 of 21 maart. Dat is het moment van de lente-equinox, wanneer dag en nacht ongeveer even lang duren. Vanaf dat punt wordt gekeken naar de eerstvolgende volle maan. En de zondag daarna? Dat is Pasen. Omdat de maancyclus ongeveer 29,5 dagen duurt, verschuift die volle maan elk jaar. Daardoor kan Pasen op zijn vroegst op 22 maart vallen en op zijn laatst op 25 april.
Kerst is gekoppeld aan een vaste datum in de zonnekalender: 25 december. Pasen daarentegen volgt de maankalender, en daar zit het verschil. De zonnekalender, die wij dagelijks gebruiken, is gebaseerd op de omlooptijd van de aarde om de zon. De maankalender draait om de cyclus van de maan. Die twee lopen niet synchroon, waardoor de paasdatum elk jaar verspringt.
Dit komt niet uit de lucht vallen. De christelijke paasviering is nauw verbonden met het Joodse Pesach, dat ook op de maankalender is gebaseerd. Pesach begint op de 15e van de Joodse maand Nisan, altijd rond de volle maan in het voorjaar. Toen het christendom zijn eigen paasfeest ging vormgeven, bleef die link met de maan bestaan. Alleen werd er een extra voorwaarde aan toegevoegd: het moest een zondag zijn, de dag van de opstanding.
In de vroege kerk was er flink wat onenigheid over de paasdatum. Verschillende christelijke gemeenschappen vierden Pasen op verschillende dagen, wat voor verwarring zorgde. In het jaar 325 werd er tijdens het Concilie van Nicaea een knoop doorgehakt. De kerkvaders spraken af dat Pasen voortaan zou worden gevierd op de eerste zondag na de eerste volle maan op of na 21 maart.
Belangrijk detail: de kerk gebruikt voor deze berekening niet de echte astronomische volle maan, maar een zogenaamde “kerkelijke volle maan”. Dat is een wiskundige benadering die voorspelbaar is en niet afhankelijk van sterrenwachten. Hierdoor kan het voorkomen dat de kerkelijke paasdatum een dag afwijkt van wat je aan de hemel zou zien. Maar het systeem werkt al bijna 1700 jaar, dus niemand klaagt.
Dat Pasen verschuift, heeft meer impact dan je misschien denkt. Een hele reeks andere feest- en vrije dagen hangt namelijk aan Pasen vast. Denk aan:
Als Pasen vroeg valt, schuiven al die dagen mee naar voren. Dat kan betekenen dat carnaval al in februari wordt gevierd en Pinksteren nog voor juni achter de rug is. Valt Pasen laat, dan heb je juist in mei en juni nog volop vrije dagen. Handig om te weten als je vakantieplannen maakt of schoolvakanties wilt checken.
Alsof het nog niet ingewikkeld genoeg is, vieren de westerse en oosterse kerken Pasen vaak op een andere datum. De reden? Ze gebruiken een andere kalender. De rooms-katholieke en protestantse kerken volgen de gregoriaanse kalender, ingevoerd in 1582. De orthodoxe kerken houden vast aan de oudere juliaanse kalender. Omdat die kalenders een paar dagen uit elkaar lopen, valt het orthodoxe Pasen meestal later. Soms vallen ze samen, maar dat is eerder uitzondering dan regel.
Er zijn al decennialang gesprekken over een gezamenlijke paasdatum, maar tot nu toe is daar geen overeenstemming over bereikt. Het blijft een gevoelig onderwerp waar traditie en identiteit een grote rol spelen.
De volgende keer dat iemand aan de paasbrunch vraagt waarom Pasen elk jaar verschuift, kun jij het uitleggen. Het korte antwoord: de maan bepaalt de datum, en een afspraak uit de vierde eeuw houdt het systeem in stand. Kijk voor de komende paasdatums gerust op de jaarkalender, dan weet je precies wanneer je de eitjes kunt verstoppen.
Als je dit resultaat opslaat, kun je het later terugvinden in je account.