December nadert en overal in Nederland worden dozen ingepakt, strikken geknoopt en kerstpakketten samengesteld. Maar heb je je weleens afgevraagd hoe dit typisch Nederlandse fenomeen eigenlijk is ontstaan? De geschiedenis van het kerstpakket in Nederland gaat veel verder terug dan de luxe geschenkdozen die we vandaag de dag kennen. Het begon niet als marketingtool of personeelsgeschenk, maar als een daad van pure naastenliefde. En dat maakt het verhaal achter het kerstpakket misschien nog wel mooier dan de inhoud ervan.
De wortels van het kerstpakket liggen in de 19e eeuw, toen kerken en liefdadigheidsinstellingen rond de feestdagen voedselpakketten uitdeelden aan arme gezinnen. Denk aan manden met brood, aardappelen, spek en soms een stuk vlees. Het idee was simpel: zorgen dat ook de allerarmsten een fatsoenlijke kerstmaaltijd op tafel konden zetten. Deze kerstpakketten waren geen extraatje, maar pure noodzaak in een tijd waarin sociale vangnetten nauwelijks bestonden.
In diezelfde periode begonnen ook werkgevers zich te roeren. Sommige fabrikanten en grootgrondbezitters gaven hun arbeiders rond kerst een pakket mee naar huis. Dat was deels uit goedheid, deels uit eigenbelang. Een tevreden arbeider werkte immers harder. Zo verschoof het kerstpakket langzaam van liefdadigheid naar een vorm van personeelszorg. Het was een van die vergeten tradities die in Nederland al eeuwenlang een rol spelen, maar waarvan we de oorsprong vaak niet meer kennen.
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het kerstpakket van karakter. Nederland was in wederopbouw en werkgevers wilden hun personeel belonen voor de harde arbeid. In de jaren vijftig en zestig groeide het kerstpakket uit tot een echte traditie. Bijna elk bedrijf deed eraan mee, van de kleine bakker om de hoek tot de grote industriële concerns in de Randstad.
De inhoud was in die tijd nog behoorlijk basic. Een kip, een fles wijn, een blik soep en misschien een stuk kaas. Maar het gebaar telde. Het kerstpakket werd een vast onderdeel van de decembermaand, net zo vanzelfsprekend als Sinterklaas en de kerstboom. Werknemers keken er elk jaar naar uit en het uitblijven van een pakket leidde gegarandeerd tot gemor op de werkvloer.
Interessant genoeg viel deze groei samen met een periode waarin Nederlanders ook op Tweede Kerstdag massaal bij familie op bezoek gingen. Het kerstpakket paste perfect in die sfeer van samenkomen, delen en genieten.
In de jaren tachtig en negentig maakte het kerstpakket een ware metamorfose door. De standaardpakketten met blikvoer en goedkope wijn maakten plaats voor luxere varianten. Bedrijven ontdekten dat het kerstpakket niet alleen een cadeautje was, maar ook een visitekaartje. Een mooi pakket straalde iets uit over de werkgever. Het werd een instrument voor personeelsbinding en employer branding, al noemde niemand het toen zo.
Er ontstond een hele industrie rondom het kerstpakket. Gespecialiseerde bedrijven schoten als paddenstoelen uit de grond. Ze boden catalogi aan met tientallen varianten, van het budgetpakket tot de exclusieve geschenkdoos met champagne, truffels en biologische delicatessen. De kerstpakkettenbranche groeide uit tot een miljoenenindustrie. Jaarlijks worden er in Nederland naar schatting zo’n drie tot vier miljoen kerstpakketten samengesteld en bezorgd.
Vandaag de dag is het kerstpakket meer dan ooit een relatiegeschenk. Niet alleen werknemers ontvangen er een, ook klanten, leveranciers en zakenpartners worden in december bedacht. De inhoud weerspiegelt de tijdgeest. Duurzaamheid is een belangrijk thema: biologische producten, fairtradekoffie en lokaal gemaakte lekkernijen zijn populairder dan ooit.
Ook de keuzevrijheid is toegenomen. Veel bedrijven laten hun medewerkers tegenwoordig zelf kiezen uit een assortiment, via een online platform. Zo voorkom je dat de vegetariër een worst krijgt en de geheelonthouder een fles rode wijn. Sommige werkgevers gaan nog een stap verder en bieden een keuze tussen een fysiek pakket en een ervaring, zoals een workshop of een uitje. Trouwens, als je benieuwd bent hoe je je werkweek slim indeelt rondom de feestdagen, dan is de decembermaand daar een mooi voorbeeld van.
De coronapandemie gaf het kerstpakket overigens een nieuwe impuls. Thuiswerkers ontvingen hun pakket aan de voordeur, als tastbaar teken van waardering in een periode waarin het persoonlijke contact op de werkvloer ontbrak. Het bleek een simpel maar effectief middel om de band met medewerkers te onderhouden.
Het kerstpakket zegt eigenlijk heel veel over de Nederlandse cultuur. We hechten waarde aan gezelligheid, aan delen en aan het markeren van bijzondere momenten in het jaar. Het is een traditie die meebeweegt met de tijd, maar in de kern hetzelfde blijft: een gebaar van waardering. Of het nu gaat om de manier waarop supermarkten hun schappen aanpassen aan feestdagen of om een werkgever die in december een doos samenstelt, het draait altijd om aandacht.
De fiscale kant is trouwens ook typisch Nederlands. Het kerstpakket valt onder de werkkostenregeling, wat betekent dat werkgevers het tot een bepaald bedrag belastingvrij mogen verstrekken. Dat maakt het voor bedrijven aantrekkelijk om aan de traditie vast te houden, ook in economisch mindere tijden.
Van een eenvoudige mand met brood en spek voor behoeftige gezinnen tot een zorgvuldig samengestelde geschenkdoos met streekproducten en biologische wijn. Het kerstpakket heeft in ruim 150 jaar een indrukwekkende reis afgelegd. En of je nu een luxe doos uitpakt of een bescheiden pakketje opent: het gaat nog steeds om datzelfde warme gevoel dat het altijd al was. Iemand heeft aan je gedacht.
Als je dit resultaat opslaat, kun je het later terugvinden in je account.