De winter is nog maar net begonnen en je hoort het al overal: gaat de Elfstedentocht dit jaar door? Het is een vraag die iedere schaatsliefhebber bezighoudt zodra de temperatuur richting het vriespunt zakt. Maar Elfstedentocht wanneer, dat is niet zomaar te voorspellen. De tocht hangt af van een unieke combinatie van weersomstandigheden, natuurijs en organisatie. In dit artikel lees je wat er allemaal moet kloppen voordat het startschot in Leeuwarden klinkt.
De Elfstedentocht is geen gewone schaatswedstrijd. Het is een tocht van bijna 200 kilometer over natuurijs, dwars door elf Friese steden. Dat betekent dat het ijs op alle trajecten dik genoeg moet zijn om duizenden schaatsers te dragen. De Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden hanteert als vuistregel dat het ijs minimaal 15 centimeter dik moet zijn. Maar in de praktijk wordt er gekeken naar de zwakste plekken op het parcours, zoals sloten, vaarten en meren die op sommige plaatsen lastiger bevriezen.
Daarnaast speelt de snelheid van de vorstperiode een rol. Een plotselinge nachtvorst van min tien graden levert ander ijs op dan een geleidelijke afkoeling over meerdere weken. Het bestuur van de vereniging maakt pas een definitieve beslissing als het ijs op alle cruciale punten is gecontroleerd. Dat kan soms tot op het laatste moment spanning opleveren.
Historisch gezien valt de Elfstedentocht altijd in de wintermaanden, meestal tussen half januari en begin maart. De kans op een langdurige vorstperiode is in die maanden het grootst. Wil je weten wanneer de winter officieel begint? Dat is op 21 of 22 december, maar de koudste weken vallen doorgaans pas in januari en februari.
De laatste Elfstedentocht was op 4 januari 1997. Dat was uitzonderlijk vroeg. De edities daarvoor vonden plaats in februari 1986 en februari 1985. Het patroon laat zien dat februari de meest waarschijnlijke maand is, al is er geen garantie. Maart is theoretisch mogelijk, maar de toenemende zonkracht maakt het ijs dan al snel onbetrouwbaar.
Sinds 1997 is de Elfstedentocht niet meer verreden. Dat is inmiddels meer dan 25 jaar geleden. De belangrijkste reden? Het klimaat is veranderd. De gemiddelde wintertemperatuur in Nederland is de afgelopen decennia gestegen, waardoor langdurige vorstperiodes steeds zeldzamer worden. Waar onze grootouders nog regelmatig strenge winters meemaakten, zijn die nu eerder uitzondering dan regel.
Meteorologen wijzen erop dat we tegenwoordig vaker te maken hebben met zachte westenwind vanaf de Atlantische Oceaan. Die houdt de temperatuur boven het vriespunt, zelfs midden in de winter. Voor een Elfstedentocht heb je minstens tien tot veertien dagen aaneengesloten vorst nodig, met temperaturen die flink onder nul duiken. Dat scenario wordt steeds onwaarschijnlijker, al is het niet onmogelijk.
Toch blijft hoop bestaan. Een uitzonderlijke winterse periode met oostenwind, de zogenaamde Russische beer, kan Nederland in een ijzige greep houden. Het is zeldzaam, maar het weer blijft grillig genoeg om verrassingen te bieden. Overigens is het leuk om te beseffen hoe groot het contrast is met de zomermaanden. Benieuwd wanneer de zomer officieel begint? Dan zit je aan de andere kant van het spectrum.
Het bestuur van De Friesche Elf Steden volgt een vast protocol. Zodra er vorst wordt voorspeld, gaan ijsmeesters het parcours op. Zij meten de ijsdikte op tientallen punten en rapporteren dagelijks aan het bestuur. Pas als alle trajecten veilig zijn, wordt de tocht aangekondigd. Dat gaat als volgt:
Die korte aankondigingstijd maakt het extra spannend. Heel Nederland houdt dan de adem in. Interessant detail: in een schrikkeljaar heb je in februari een dag extra, wat theoretisch net dat beetje extra vorsttijd kan opleveren. Al is dat natuurlijk meer een leuke bijkomstigheid dan een serieuze factor.
Mocht de Elfstedentocht ooit weer worden gereden, dan heeft dat een enorme impact op Nederland. Miljoenen mensen volgen de tocht op televisie, Friesland stroomt vol met bezoekers en het hele land lijkt even stil te staan. De economische impact is gigantisch: horeca, vervoersbedrijven en lokale ondernemers draaien recordomzetten. Vergelijk het met de grootste vakantiepiek van Nederland, maar dan geconcentreerd in één provincie en één dag.
Voor schaatsers zelf is het de ultieme droom. De startbewijzen zijn al jaren geleden vergeven en de wachtlijst is enorm. Wie mee wil rijden, moet lid zijn van de vereniging en een startbewijs hebben. De wedstrijdrijders starten in het donker, vaak rond vijf uur ’s ochtends, terwijl de toerrijders later volgen.
Of de Elfstedentocht ooit nog wordt verreden, durft niemand met zekerheid te zeggen. Het klimaat werkt tegen, maar de natuur is onvoorspelbaar. Eén ding is zeker: zodra de vorst toeslaat en het ijs begint te groeien, leeft de droom weer op. En misschien is dat wel het mooiste eraan: die eeuwige hoop op die ene magische winter.
Als je dit resultaat opslaat, kun je het later terugvinden in je account.